Miejski Plan Adaptacji – jak skutecznie wdrożyć MPA i pozyskać dofinansowanie

Od 11 stycznia 2025 roku obowiązują przepisy przyjęte 27 listopada 2024 r., wprowadzające zmiany w Prawie ochrony środowiska oraz niektórych innych ustaw. Po raz pierwszy w historii Polski ustanawiają one spójny, kompleksowy i prawnie uregulowany system wspierający miasta w budowaniu odporności na skutki zmieniającego się klimatu.

Nowe regulacje stanowią przełom w podejściu do adaptacji klimatycznej. Dotychczas samorządy mogły tworzyć miejskie plany adaptacji dobrowolnie, bez jasnych ram prawnych i standardów. Teraz miasta średnie i duże mogą kierować się Miejskim Planem Adaptacji (MPA) do zmian klimatu.

Czym jest Miejski Plan Adaptacji do zmian klimatu i jak go przygotować?

MPA to dokument strategiczny o ściśle określonej strukturze i treści, którego realizacja będzie podlegała regularnemu monitorowaniu. Ma na celu zaprojektowanie zestawu działań zmniejszających podatność miasta na zmiany klimatu. Jego funkcją jest praktyczne przygotowanie na realne zagrożenia.

Etapy opracowania planu adaptacji

Źródło: Climate-ADAPT i IOŚ-PIB

Sześć etapów przygotowania planu

Etap 1: Organizacja procesu

• Powołanie interdyscyplinarnego zespołu miejskiego
• Identyfikacja interesariuszy
• Opracowanie harmonogramu
• Rozpoznanie dostępnych danych
• Określenie założeń dokumentu

Zespół powinien składać się z przedstawicieli różnych wydziałów urzędu oraz jednostek organizacyjnych miasta. Kluczowe jest wyznaczenie lidera koordynującego prace oraz ustalenie zasad współpracy z ewentualnymi ekspertami zewnętrznymi.

Etap 2: Diagnoza podatności i ocena ryzyka

• Analiza zjawisk meteorologicznych i hydrologicznych
• Przegląd scenariuszy przemian klimatycznych
• Określenie głównych zagrożeń
• Ocena wrażliwości poszczególnych sektorów
• Analiza potencjału adaptacyjnego
• Identyfikacja ryzyk i szans

Wrażliwość oznacza stopień, w jakim miasto podlega wpływom zjawisk klimatycznych – zależy to od struktury przestrzennej, charakterystyki populacji i rozkładu zabudowy. Potencjał adaptacyjny to zasoby materialne i niematerialne (finansowe, kadrowe, instytucjonalne, infrastrukturalne, wiedza), które mogą wspierać dostosowanie do przemian klimatu.

Etap 3: Określenie możliwych rozwiązań

• Sformułowanie celu głównego i celów szczegółowych
• Wskazanie priorytetowych obszarów funkcjonalnych
• Identyfikacja opcji adaptacyjnych

Najbardziej efektywne są rozwiązania łączące działania techniczne, organizacyjne i edukacyjne, realizowane w różnych lokalizacjach i okresach czasu.

Etap 4: Wybór optymalnych rozwiązań

• Określenie metod i kryteriów oceny
• Przeprowadzenie analizy opcji

Wyróżnia się trzy typy opcji:

• No-regrets – korzystne niezależnie od skali przyszłych przemian
• Low-regrets – wymagające niewielkich nakładów przy wysokiej efektywności
• Win-win – przynoszące korzyści również w innych obszarach (społecznym, ekologicznym, ekonomicznym)

Etap 5: Realizacja

• Ustanowienie struktur odpowiedzialnych
• Włączenie adaptacji w politykę rozwoju
• Dialog z interesariuszami
• Rozwój kompetencji realizatorów
• Zapewnienie finansowania

Nawet najlepiej opracowany dokument nie przyniesie efektów, jeśli pozostanie nieużywany. Kluczem jest konsekwentne wdrażanie, które nadaje planowi rzeczywistą wartość i wzmacnia odporność miasta.

Etap 6: Monitoring i ocena

• Śledzenie wdrażania działań
• Regularna sprawozdawczość
• Ewaluacja efektów
• Aktualizacja dokumentu

Proces aktualizacji powinien być realizowany analogicznie do pierwotnego opracowania, z udziałem społeczności i wykorzystaniem danych historycznych oraz analizy wcześniejszych zdarzeń ekstremalnych.

Zawartość dokumentu MPA

Część analityczna

• Analiza zjawisk pogodowych i hydrologicznych
• Scenariusze przemian klimatycznych
• Opis głównych zagrożeń
• Ocena wrażliwości i potencjału adaptacyjnego
• Analiza ryzyka i możliwości

Część programowa

• Cele wraz z miernikami monitorowania
• Działania adaptacyjne z opisem, wskaźnikami i harmonogramem finansowo-rzeczowym
• Wskazanie podmiotów uczestniczących w opracowaniu
• Koncepcja rozbudowy terenów zieleni
• Koncepcja zagospodarowania wód opadowych
• Zbiór danych przestrzennych

Monitoring i aktualizacja

Samorządy są zobowiązane do przygotowywania sprawozdań z wdrażania MPA co dwa lata, przekazywanych do Instytutu Ochrony Środowiska. Umożliwia to bieżącą weryfikację skuteczności polityki adaptacyjnej.

❗ Plan podlega aktualizacji minimum raz na sześć lat. Takie podejście zapewnia elastyczność oraz umożliwia bieżące dostosowywanie działań do zmieniających się warunków i potrzeb rozwojowych miasta.

Kogo obejmują nowe obowiązki?

Ustawa nakłada obowiązek opracowania MPA na miasta o liczbie mieszkańców wynoszącej co najmniej 20 000 osób. To właśnie te ośrodki, jako centra życia społeczno-gospodarczego, są szczególnie narażone na negatywne skutki zmian klimatu: fale upałów, susze, powodzie, podtopienia oraz intensywne opady.

Ścieżka przejściowa – rozwiązanie dla miast z istniejącymi dokumentami

Ustawodawca przewidział mechanizm przejściowy dla samorządów, które już posiadały dokumenty adaptacyjne. Do 10 lutego 2025 r. rada gminy mogła uznać wcześniej uchwalony dokument dotyczący adaptacji za MPA w rozumieniu nowej ustawy. 

Miasta, które nie skorzystały z tej możliwości lub nie dysponują odpowiednim dokumentem, muszą opracować MPA zgodny z wymogami ustawy do 2 stycznia 2028 r. Biorąc pod uwagę, że do ostatecznego terminu pozostało niespełna dwa lata, a przygotowanie Miejskiego Planu Adaptacji jest złożonym i wieloetapowym procesem, właśnie teraz jest odpowiedni moment na rozpoczęcie konkretnych działań.

❗ Dlaczego warto działać z wyprzedzeniem?

Adaptacja do zmian klimatu to proces znacznie szerszy niż doraźne reagowanie na sytuacje kryzysowe. Opiera się on na przemyślanym i długofalowym łączeniu działań prewencyjnych z rozwiązaniami dostosowującymi miasto do nowych warunków.

Dobrze przygotowany i konsekwentnie realizowany Miejski Plan Adaptacji umożliwia miastu jasno określić, jakie działania adaptacyjne należy podejmować, które z nich są priorytetowe, kto odpowiada za ich realizację, z jakimi partnerami warto współpracować oraz jakie źródła finansowania można wykorzystać. Dokument umożliwia także monitorowanie postępów adaptacji, zapewnia spójność polityki rozwoju, poprawia zarządzanie przestrzenią oraz efektywność wydatkowania środków publicznych.

Lista kontrolna – praktyczne narzędzie weryfikacji MPA

Aby ułatwić samorządom proces opracowywania i weryfikacji miejskich planów adaptacji, Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy opracował kompleksową Listę kontrolną do weryfikacji i zatwierdzania Miejskiego Planu Adaptacji do zmian klimatu.

Czym jest Lista kontrolna?

Lista kontrolna stanowi szczegółowe narzędzie pomocnicze, które:

• systematyzuje wszystkie wymagane elementy MPA wynikające z ustawy,
• uwzględnia wymogi projektu Rozporządzenia Ministra Klimatu i Środowiska (wersja z 7 lipca 2025 r.),
• zawiera rekomendacje oparte na Podręczniku adaptacji dla miast – Wytyczne dla przygotowania Miejskiego Planu Adaptacji do zmian klimatu.
• odnosi się do najlepszych praktyk europejskich (platforma Climate-ADAPT, narzędzie Urban Adaptation Support Tool).

Jak korzystać z Listy kontrolnej?

Lista zawiera praktyczne kolumny umożliwiające efektywną weryfikację:

• Elementy MPA – wykaz obowiązkowych i fakultatywnych komponentów,
• Uzasadnienia/Wyjaśnienia – wskazówki, na co zwrócić uwagę podczas analizy,
• Dodatkowe informacje – odniesienia do źródeł i materiałów uzupełniających,
• Kolumny kontrolne (TAK/NIE) – umożliwiające jednoznaczną ocenę,
• Uwagi – przestrzeń dla osoby oceniającej do formułowania spostrzeżeń i zaleceń.

Kod kolorów w Liście kontrolnej

🟢 Kolor zielony – składowe wynikające bezpośrednio z ustawy (obowiązkowe)

🟣 Kolor fioletowy – elementy stanowiące wytyczne projektu Rozporządzenia

⚪ Pozostałe – proponowane rekomendacje fakultatywne opracowane na podstawie przeglądu literatury i dobrych praktyk

📋 Pobierz pełną Listę kontrolną: fepw.gov.pl/lista_kontrolna.pdf

⚠️ Uwaga: Lista kontrolna pełni rolę wyłącznie pomocniczą i nie stanowi dokumentu o charakterze wiążącym.

Integracja z innymi dokumentami strategicznymi

Wnioski i rekomendacje z MPA będą musiały być uwzględniane przy tworzeniu i aktualizacji:

• strategii rozwoju na poziomie gminnym, ponadlokalnym, metropolitalnym i wojewódzkim,
• planów ogólnych,
• miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego.

Dodatkowo dla inwestorów oraz organów prowadzących ocenę oddziaływania na środowisko doprecyzowano zagadnienia związane z analizą podatności przedsięwzięcia na zmiany klimatu, zgodnie z wymogami dyrektywy OOŚ.

Finansowanie opracowania MPA – dostępne źródła wsparcia

Przygotowanie wysokiej jakości planu adaptacji wiąże się ze znaczącymi nakładami finansowymi. Samorządy mogą skorzystać z dedykowanych środków w perspektywie finansowej 2021-2027.

1. Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej 2021-2027 (FEPW)

Program wspiera zwiększanie odporności miast na zagrożenia klimatyczne, obejmując realizację rozwiązań opartych na przyrodzie. Skierowany jest do miast z makroregionu Polski Wschodniej o liczbie mieszkańców 20-100 tys., posiadających status miasta tracącego funkcje społeczno-gospodarcze, oraz do miejscowości o statusie uzdrowiska.

Działanie Adaptacja do zmian klimatu (FEPW.02.02) oferuje dofinansowanie na:

• Typ 1: Przedsięwzięcia infrastrukturalne z zakresu zielonej oraz zielono-niebieskiej infrastruktury, wraz z opracowaniem/aktualizacją MPA (MPA jako koszt kwalifikowalny),
• Typ 2: Samodzielne opracowanie/aktualizację MPA,
• Typ 3: Wsparcie doradcze w zakresie opracowywania dokumentów dotyczących adaptacji.

Maksymalny poziom dofinansowania wynosi 85% kosztów kwalifikowalnych projektu.

Skorzystaj z naszego wsparcia w zakresie pozyskania dotacji w tym programie: https://doradcy365.pl/produkt/premium-dotacja-na-inwestycje-zwiazane-z-adaptacja-do-zmian-klimatu-dla-samorzadow-polski-wschodniej/

2. Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko

Program dostępny dla większości miast w Polsce, oferujący wsparcie na opracowanie MPA oraz realizację inwestycji adaptacyjnych.

Zamówienia publiczne na opracowanie MPA

Jakość Miejskiego Planu Adaptacji w dużej mierze zależy od prawidłowo przygotowanego postępowania o udzielenie zamówienia publicznego. Instytut Ochrony Środowiska – PIB, we współpracy z Europejskim Bankiem Inwestycyjnym (JASPERS), opracował kompleksowy Poradnik dla samorządów: Miejski Plan Adaptacji a zamówienia publiczne.

Kluczowe elementy prawidłowego zamówienia

Szacowanie wartości zamówienia

Należy uwzględnić pełen zakres prac analitycznych, koncepcyjnych, projektowych oraz uczestnictwa społecznego.

Opis przedmiotu zamówienia (OPZ)

Powinien precyzyjnie określać wymagania dotyczące zakresu merytorycznego, metodologii, standardów jakości oraz form współpracy z mieszkańcami.

Warunki udziału w postępowaniu

Warto określić wymagania dotyczące doświadczenia wykonawcy w opracowywaniu dokumentów strategicznych dla miast, znajomości zagadnień klimatycznych oraz kompetencji zespołu (urbaniści, hydrolodzy, klimatolodzy, specjaliści od partycypacji społecznej).

Kryteria oceny ofert

Należy uwzględnić jakość metodologii, doświadczenie zespołu, innowacyjność rozwiązań oraz poziom zaangażowania mieszkańców w proces tworzenia planu.

Rozwiązania oparte na naturze 

Nowoczesna adaptacja do zmian klimatu opiera się na Nature Based Solutions (NBS) – rozwiązaniach bazujących na właściwościach przyrody. Komisja Europejska definiuje je jako opłacalne ekonomicznie interwencje, dostarczające równocześnie korzyści ekologicznych, ekonomicznych i społecznych.

Błękitno-zielona infrastruktura (BZI)

BZI to strategicznie zaplanowana sieć obszarów naturalnych i półnaturalnych, zaprojektowana i zarządzana w sposób zapewniający świadczenie usług ekosystemowych oraz ochronę różnorodności biologicznej.

Korzyści środowiskowe:

• poprawa mikroklimatu i łagodzenie miejskiej wyspy ciepła,
• retencja i poprawa jakości wody,
• wzrost różnorodności biologicznej,
• poprawa jakości powietrza.

Korzyści społeczne:

• pozytywny wpływ na zdrowie fizyczne i psychiczne mieszkańców,
• wzmacnianie więzi społecznych,
• poprawa estetyki przestrzeni miejskiej,
• miejsca rekreacji i wypoczynku.

Korzyści gospodarcze:

• obniżenie kosztów utrzymania zieleni,
• zmniejszenie strat spowodowanych zjawiskami klimatycznymi,
• sekwestracja dwutlenku węgla,
• wzmocnienie odporności sektorów gospodarki.

Przykłady dobrych praktyk adaptacyjnych w Polsce

1. Bydgoszcz – zintegrowany system retencji wód opadowych

Kompleksowe rozwiązanie problemu retencji i zagospodarowania wód opadowych w skali całego miasta.

Działania 2017-2023:

• modernizacja 90 km i budowa 14 km sieci kanalizacyjnej,
• 86 urządzeń do gospodarowania wodami opadowymi, w tym 34 szczelne podziemne zbiorniki retencyjne (5 z funkcją podlewania).

Osiągnięcia:

• wzrost retencji wody w mieście do 24 000 m³,
• wykorzystanie zgromadzonej wody do nawadniania zieleni miejskiej i napełniania 6 stawów,
• opracowanie „Bydgoskich standardów wód opadowych” i „Katalogu zielono-niebieskiej infrastruktury”.

Plany 2025-2027:

Kolejne 35 podziemnych zbiorników retencyjnych, rozwój rozproszonej retencji, rozwój zieleni miejskiej, wykorzystanie wód opadowych m.in. do zasilania szaletu miejskiego i spłukiwania ulic.

2. Ogrody Krakowian

Program realizowany przez Zarząd Zieleni Miejskiej w Krakowie to modelowy przykład kompleksowego podejścia do rozwoju błękitno-zielonej infrastruktury.

Założenia:

• utworzenie systemu tematycznych parków kieszonkowych w formule partycypacyjnej,
• zapewnienie wszystkim mieszkańcom dostępu do zieleni w odległości 500 metrów od miejsca zamieszkania (5-15 minut spacerem),
• docelowo 70 parków kieszonkowych do 2030 r.

Realizacja:

Pierwszy ogród powstał w 2016 r. na Zabłociu. W 2018 r. utworzono 18 mini parków. Do dziś powstało 43 mini parki o łącznej powierzchni blisko 12 ha, zapewniając dostęp do zieleni dla 110 846 mieszkańców w zasięgu 500 m.

Innowacyjne elementy:

• Park Krakowian – coroczne sadzenie drzew przez rodziny dla krakowskich dzieci (już ponad 1800 drzew),
• Las Krakowian – wspólne sadzenie lasu przez mieszkańców,
• Tematyczne ogrody (Matematyczny, Zakręcony, Motyli, Chwastowy),
• Ogród Krakowianek – upamiętnienie stulecia praw wyborczych kobiet w Polsce.

Finansowanie: środki własne, budżety obywatelskie, środki zewnętrzne (Krajowy Program Odbudowy).

3. Między suszą a powodzią – gmina Leśna

Projekt realizowany w latach 2021-2024 wspólnie z COWI z Norwegii i Fundacją Sędzimira, odpowiadający na problem regularnych powodzi i susz w gminie położonej na Pogórzu Izerskim.

Kluczowe elementy:

• warsztaty z mieszkańcami identyfikujące problematyczne obszary,
• badania percepcji i wiedzy mieszkańców o wyzwaniach klimatycznych,
• wdrożenie rozwiązań BZI: zielone ściany i dachy, łąki kwietne, nasadzenia drzew, ogrody deszczowe, niecki i rowy infiltracyjne, rozszczelnienia, renaturyzacja potoku Bruśnik.

4. Zielone korytarze miejskie – Konin

Projekt realizowany w latach 2021-2024 w ramach Programu „Środowisko, Energia i Zmiany Klimatu” łączy spójne działania adaptacyjne, mitygacyjne i edukacyjne.

Rezultaty:

• system błękitno-zielonej infrastruktury – 23 odcinki o łącznej długości ok. 17 km (trasy pieszo-rowerowe),
• zielone podwórka (64,6 ha łącznie) z tematami przewodnimi: woda, powietrze, człowiek jako część natury,
• elementy retencji rozproszonej: niecki infiltracyjne, ogrody deszczowe, łapacze wody opadowej.

Podwórko V Osiedla (temat: woda i rozproszona retencja):

• dwie niecki retencyjne i ogród deszczowy,
• trzy łapacze wody opadowej,
• nasadzenia roślin miododajnych, odpornych na okresowe zalewanie i suszę.

5. Zielony Budżet – Lublin

Lublin jako pierwsze miasto w Polsce w 2017 r. wydzieliło budżet obywatelski na projekty związane z zielenią miejską.

Zasady:

• corocznie 2 mln zł ze środków budżetu miasta,
• nabór wniosków od mieszkańców, organizacji pozarządowych, spółdzielni,
• weryfikacja formalna i merytoryczna przez zespół ekspertów,
• konsultacje społeczne przy kształtowaniu ostatecznej koncepcji.

Tematyczne edycje:

• IV (2021): „Ogrody Deszczowe. Dobrze nawodnione miasto”,
• VI (2023): „SkwerodNowa” – odnowa zieleni, rozszczelnienie obszarów utwardzonych,
• VII (2024): „Naturalnie, w mieście!” – ochrona terenów wartościowych przyrodniczo,
• VIII (2025): „W koronach drzew!” – zabiegi pielęgnacyjne dla drzew.

6. Gdańsk – systemowe podejście do zielonej retencji

Gdańsk stanowi przykład miasta, które adaptację potraktowało systemowo, jako integralną część planowania miejskiego.

Zasady podejścia gdańskiego:

1. Część systemu zabezpieczenia przeciwpowodziowego,
2. Duża skala dająca efekt zabezpieczenia,
3. Zasada projektowania przy każdej inwestycji.

Efekty:

• corocznie projektuje się ok. 40-70 000 m³ retencji opartej na naturze,
• obiekty zieleni retencyjnej w co najmniej 200 lokalizacjach,
• 57 zbiorników retencyjnych zatrzymujących wodę z opadów 100-letnich.

Przykłady realizacji:

• ogrody deszczowe przy chodnikach i parkingach,
• zatrzymanie wody na nieruchomościach (deszcz 10-letni, 30 mm),
• miejskie zbiorniki retencyjne (deszcz 100-letni, do 72 godzin),
• węzeł Grodecka – Armii Krajowej / 3 Maja z rozbudowanym systemem retencji.

Wsparcie eksperckie – Doradcy365 dla Twojego miasta 

Opracowanie skutecznego miejskiego planu adaptacji to złożony proces wymagający specjalistycznej wiedzy, doświadczenia oraz czasu. Z naszą pomocą sprawnie i szybko załatwisz każdą sprawę związaną z pozyskaniem dofinansowania i wdrożeniem MPA.

Nasi doradcy przeanalizują Twój pomysł na projekt. Na dotacje dla podmiotów publicznych (w tym JST) z perspektywy finansowej 2021-27 przeznaczono 349,4 mld zł (76 mld euro), co stanowi ok. 84% wszystkich środków europejskich dla Polski.

✅ Gwarancja rzetelności

Dajemy 100% gwarancję poprawności merytorycznej świadczonych usług – zarówno w zakresie wyszukiwania dotacji, jak i procesu ich pozyskania. Naszym celem biznesowym jest prawidłowość oraz skuteczność składanych wniosków. W równym stopniu zależy nam na sprawnym i bezbłędnym prowadzeniu spraw naszych Klientów.

📞 Skontaktuj się z nami już teraz:
→ doradcy365.pl/kontakt

Podsumowanie – czas na działanie

Nowy system planowania adaptacji miast do zmian klimatu to nie tylko obowiązek prawny, ale przede wszystkim szansa na realną poprawę jakości życia mieszkańców oraz zabezpieczenie przyszłości miast przed rosnącymi wyzwaniami klimatycznymi.

Dostępne środki finansowe z programów europejskich (FEPW, FEI-KŚ) przy poziomie dofinansowania do 85% umożliwiają realizację nawet najbardziej ambitnych planów adaptacyjnych bez nadmiernego obciążenia budżetów samorządowych.

Kluczem do sukcesu jest działanie systemowe: integracja MPA z innymi dokumentami strategicznymi, zaangażowanie mieszkańców w proces planowania, wybór najlepszych wykonawców poprzez prawidłowo przygotowane zamówienia publiczne oraz konsekwentne wdrażanie i monitorowanie działań adaptacyjnych.

Zapytaj o możliwość uzyskania dotacji 

Skorzystaj z wiedzy i doświadczenia ekspertów Doradcy365, aby maksymalnie wykorzystać dostępne możliwości finansowania i skutecznie wdrożyć Miejski Plan Adaptacji.

Skorzystaj z naszej pomocy już dziś i uzyskaj wsparcie.

Masz więcej pytań? Zapraszamy do kontaktu!